แนวทางการประยุกต์ใช้ Generative AI อย่างมีจริยธรรมสำหรับนักวิจัย

        เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์เชิงกำเนิด (Generative AI: GenAI) เข้ามามีบทบาทสำคัญในงานวิจัย สามารถช่วยสร้างและเรียบเรียงข้อความ สืบค้นและสังเคราะห์ข้อมูล ออกแบบแนวทางการศึกษา วิเคราะห์แนวคิด ตลอดจนสร้างภาพและสื่อประกอบงานวิชาการ ทำให้นักวิจัยทำงานได้สะดวกและมีประสิทธิภาพมากขึ้น อย่างไรก็ตาม การใช้เทคโนโลยีดังกล่าวยังมีความเสี่ยงด้านความถูกต้องของข้อมูล ความเป็นส่วนตัว อคติ การละเมิดทรัพย์สินทางปัญญา และความโปร่งใสในการนำเสนอผลงาน สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) จึงจัดทำ แนวทางการประยุกต์ใช้ Generative AI อย่างมีจริยธรรมสำหรับนักวิจัย เพื่อเป็นกรอบการใช้งานอย่างเหมาะสมและมีความรับผิดชอบตลอดกระบวนการวิจัย

        สาระสำคัญของแนวทางดังกล่าว คือ GenAI ควรทำหน้าที่เป็นเครื่องมือสนับสนุนการทำงานของนักวิจัย ไม่ใช่ผู้ตัดสินใจหรือผู้รับผิดชอบแทนนักวิจัย ผู้ใช้จึงต้องตรวจสอบและพิจารณาผลลัพธ์จาก AI
ด้วยตนเอง โดยยึดหลักสำคัญ 5 ประการ ได้แก่ ความถูกต้องและความน่าเชื่อถือ ความโปร่งใสและตรวจสอบได้ ความปลอดภัยและการคุ้มครองความเป็นส่วนตัว ความเป็นธรรมและเท่าเทียม และความรับผิดชอบต่อผลลัพธ์ที่นำไปใช้

หัวใจสำคัญของการใช้ GenAI อย่างมีจริยธรรม สามารถสรุปได้ดังนี้

• ตรวจสอบความถูกต้องของข้อมูล เนื่องจาก GenAI อาจสร้างข้อมูลที่ไม่เป็นจริงหรืออ้างอิงเอกสารที่ไม่มีอยู่จริง (Hallucination) นักวิจัยจึงควรตรวจสอบข้อเท็จจริง เอกสารอ้างอิง ชื่อผู้แต่ง ปีพิมพ์ DOI และข้อสรุปต่าง ๆ กับแหล่งข้อมูลต้นฉบับที่เชื่อถือได้ ไม่ควรนำผลลัพธ์ไปใช้โดยไม่ผ่านการตรวจสอบ
• เปิดเผยการใช้ AI อย่างโปร่งใส ควรระบุให้ชัดเจนว่าใช้ GenAI ในขั้นตอนใด ใช้เครื่องมือหรือโมเดลใด และใช้เพื่อวัตถุประสงค์อะไร รวมถึงบันทึกคำสั่ง (Prompt) และกระบวนการใช้งานไว้ เพื่อให้สามารถตรวจสอบย้อนกลับได้
• คุ้มครองข้อมูลและทรัพย์สินทางปัญญา หลีกเลี่ยงการนำข้อมูลส่วนบุคคล ข้อมูลลับ ข้อมูลอ่อนไหว หรือข้อมูลที่มีข้อจำกัดด้านสิทธิไปป้อนในระบบ AI โดยไม่ได้รับอนุญาต ต้องคำนึงถึงเงื่อนไขการใช้บริการ ลิขสิทธิ์ สิทธิของเจ้าของข้อมูล และสิทธิของบุคคลที่เกี่ยวข้อง
• คำนึงถึงความเป็นธรรมและลดอคติ ผลลัพธ์จาก GenAI อาจสะท้อนอคติที่มีอยู่ในข้อมูลหรือระบบ นักวิจัยจึงควรพิจารณาความเหมาะสมของข้อมูลและผลลัพธ์ ไม่ใช้ AI ในลักษณะที่ก่อให้เกิดการเลือกปฏิบัติหรือสร้างความเสียหายต่อกลุ่มบุคคล
• คงความรับผิดชอบไว้ที่นักวิจัย นักวิจัยต้องเป็นผู้พิจารณา ตัดสินใจ และรับผิดชอบต่อเนื้อหา วิธีการ ผลการวิเคราะห์ และข้อสรุปของงานวิจัย รวมถึงต้องพร้อมชี้แจงและตรวจสอบเมื่อเกิดข้อสงสัยเกี่ยวกับความถูกต้องหรือความน่าเชื่อถือของผลงาน

        นอกจากนี้ แนวทางของ วช. ยังเน้นให้พิจารณาความเสี่ยงของการใช้ GenAI ตามลักษณะงานและผลกระทบที่อาจเกิดขึ้น โดยเฉพาะการใช้ในขั้นตอนที่มีอิทธิพลต่อข้อสรุปหลักของงานวิจัย การใช้ข้อมูลอ่อนไหว หรือการดำเนินงานที่ตรวจสอบความถูกต้องได้ยาก ควรมีมาตรการกำกับดูแลและการตรวจสอบโดยผู้เชี่ยวชาญอย่างเหมาะสม

        ในทางปฏิบัติ นักวิจัยสามารถใช้ GenAI เป็นเครื่องมือช่วยสืบค้นและสรุปเอกสาร จัดทำแผนผัง
องค์ความรู้ ระดมความคิด ปรับปรุงภาษา ช่วยออกแบบการทดลอง วิเคราะห์ข้อมูลเบื้องต้น และสร้างภาพแสดงผลเบื้องต้นได้ แต่ไม่ควรใช้ GenAI สร้างหรือปรับแต่งข้อมูลผลการทดลองให้ผิดไปจากข้อเท็จจริง ไม่ควรนำผลลัพธ์ไปใช้แทนการพิจารณาทางวิชาการของนักวิจัย และต้องระมัดระวังเป็นพิเศษในการใช้ GenAI กับกระบวนการประเมินบทความวิจัย (Peer Review) ซึ่งเกี่ยวข้องกับความลับและความเป็นอิสระของการประเมิน โดยต้องปฏิบัติตามข้อกำหนดของวารสารหรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องอย่างเคร่งครัด

        สำหรับหน่วยงานที่ทำวิจัยและสร้างนวัตกรรม ควรมีนโยบายและแนวปฏิบัติการใช้ GenAI ที่ชัดเจน จัดอบรมเพื่อพัฒนาความรู้และทักษะของบุคลากร จัดให้มีระบบให้คำปรึกษา ติดตาม และตรวจสอบการใช้งาน ตลอดจนกำหนดมาตรการคุ้มครองข้อมูลและแนวทางจัดการกรณีละเมิดจริยธรรม ขณะที่หน่วยงานให้ทุนและหน่วยงานกำกับดูแลควรส่งเสริมมาตรฐานการใช้ GenAI ที่สอดคล้องกับหลักจริยธรรมและกฎหมาย พร้อมสนับสนุนการใช้งานอย่างโปร่งใสและรับผิดชอบ

        กล่าวโดยสรุป การประยุกต์ใช้ Generative AI ในงานวิจัยเป็นโอกาสสำคัญในการเพิ่มประสิทธิภาพและสนับสนุนการสร้างองค์ความรู้ใหม่ แต่การใช้เทคโนโลยีดังกล่าวต้องดำเนินควบคู่กับความซื่อสัตย์ทางวิชาการ ความโปร่งใส การคุ้มครองข้อมูล การเคารพสิทธิของผู้อื่น และการตรวจสอบโดยมนุษย์ นักวิจัยจึงควรใช้ AI อย่างรู้เท่าทัน ไม่พึ่งพาผลลัพธ์โดยปราศจากการตรวจสอบ และตระหนักอยู่เสมอว่าความรับผิดชอบต่อกระบวนการและผลลัพธ์ของงานวิจัยยังคงเป็นของนักวิจัยและคณะผู้วิจัยโดยตรง เพื่อให้งานวิจัยมีคุณภาพ น่าเชื่อถือ และเป็นประโยชน์ต่อสังคมอย่างยั่งยืน

เอกสารอ้างอิง
        สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.). (2569). แนวทางการประยุกต์ใช้ Generative AI อย่างมีจริยธรรมสำหรับนักวิจัย. กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม.
        อ่านเอกสารฉบับเต็ม: แนวทางการประยุกต์ใช้ Generative AI อย่างมีจริยธรรมสำหรับนักวิจัย